Trong bối cảnh ấy, câu hỏi đặt ra không chỉ là báo chí phải chuyển đổi số như thế nào, mà sâu hơn: báo chí sẽ dùng dữ liệu để củng cố niềm tin xã hội, nâng cao chất lượng truyền thông chính sách và giữ vững vai trò định hướng công luận ra sao?

Tinh thần được gợi mở từ bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số cho thấy một định hướng rất đáng chú ý: báo chí không thể đứng ngoài sự thay đổi của công nghệ, nhưng cũng không được đánh mất bản chất chính trị, nhân văn và phụng sự của mình. Chuyển đổi số báo chí vì vậy không nên được hiểu đơn giản là đưa tin lên nền tảng số, tăng lượt xem hay mở rộng kênh phân phối. Chuyển đổi số thực chất là quá trình tái cấu trúc năng lực báo chí trên nền tảng công nghệ, dữ liệu, chuẩn mực nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

Ở trung tâm của tiến trình đó là dữ liệu

Dữ liệu không chỉ là những con số, bảng biểu hay kho thông tin kỹ thuật. Với người làm báo và người làm truyền thông chính sách, dữ liệu là một dạng “hạ tầng nhận thức” giúp hiểu xã hội chính xác hơn, nhận diện vấn đề sớm hơn và truyền đạt chính sách thuyết phục hơn. Một chính sách tốt nếu không được truyền thông đúng cách có thể bị hiểu sai. Một chủ trương đúng nếu không được giải thích bằng bằng chứng, bằng ngôn ngữ gần dân, bằng dữ liệu đáng tin cậy, có thể không tạo được đồng thuận xã hội như kỳ vọng. Vì thế, dữ liệu không chỉ phục vụ sản xuất tin bài; dữ liệu còn phục vụ quản trị niềm tin.

Đây là tầng ý nghĩa đầu tiên cần nhìn rõ: dữ liệu giúp báo chí nâng cao độ chính xác. Trong môi trường số, thông tin sai lệch không nhất thiết xuất hiện dưới dạng bịa đặt trắng trợn. Nó có thể là một lát cắt thiếu bối cảnh, một con số bị diễn giải sai, một phát ngôn bị tách khỏi hoàn cảnh, một biểu đồ được trình bày lệch chuẩn hoặc một xu hướng trên mạng xã hội bị thổi phồng thành “ý kiến của toàn xã hội”. Nếu báo chí chỉ chạy theo tốc độ, nguy cơ bị cuốn vào vòng xoáy cảm tính là rất lớn. Dữ liệu, khi được thu thập và kiểm chứng nghiêm túc, giúp báo chí đi chậm lại một nhịp cần thiết để nhìn đúng bản chất vấn đề.

Nhưng dữ liệu không chỉ để kiểm chứng. Tầng ý nghĩa thứ hai của dữ liệu là năng lực phân tích. Báo chí chính sách trong thời đại số không thể chỉ dừng lại ở việc thông báo rằng một chính sách đã được ban hành. Công chúng cần biết chính sách đó giải quyết vấn đề gì, tác động đến ai, lợi ích dài hạn ra sao, những khó khăn khi thực hiện là gì và người dân cần chuẩn bị như thế nào. Những câu hỏi đó đòi hỏi báo chí phải có năng lực phân tích dữ liệu, đối chiếu dữ liệu và chuyển hóa dữ liệu thành câu chuyện dễ hiểu. Nói cách khác, dữ liệu giúp báo chí đi từ “đưa tin” sang “giải thích”; từ phản ánh sự kiện sang làm rõ logic chính sách.

Tầng ý nghĩa thứ ba là dữ liệu giúp báo chí lắng nghe xã hội tốt hơn. Trong truyền thông chính sách, lắng nghe quan trọng không kém phát đi thông điệp. Dữ liệu từ phản hồi công chúng, xu hướng tìm kiếm, thảo luận trên nền tảng số, mức độ quan tâm theo nhóm đối tượng, vùng miền, độ tuổi, ngành nghề… có thể giúp cơ quan báo chí và cơ quan quản lý nhận diện khoảng cách giữa chính sách và nhận thức xã hội. Nhiều khi vấn đề không nằm ở bản thân chính sách, mà nằm ở cách chính sách được giải thích. Có khi người dân không phản đối chính sách, mà phản ứng với sự thiếu thông tin, thiếu minh bạch hoặc thiếu hướng dẫn cụ thể. Nếu biết khai thác dữ liệu phản hồi, báo chí có thể trở thành cây cầu hai chiều giữa Nhà nước và Nhân dân.

Tuy nhiên, càng đề cao dữ liệu, càng phải tỉnh táo trước mặt trái của dữ liệu. Dữ liệu không tự nói lên sự thật nếu người sử dụng thiếu phương pháp, thiếu đạo đức hoặc có dụng ý dẫn dắt sai lệch. Một con số có thể soi sáng vấn đề, nhưng cũng có thể che khuất con người nếu bị dùng một cách máy móc. Một thuật toán có thể giúp phân phối thông tin hiệu quả hơn, nhưng cũng có thể đẩy báo chí vào cuộc đua giật gân nếu tòa soạn lấy tương tác làm thước đo tối thượng. Một kho dữ liệu lớn có thể giúp hiểu công chúng sâu hơn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về bảo vệ quyền riêng tư, an toàn thông tin và trách nhiệm sử dụng dữ liệu.

Vì vậy, thông điệp quan trọng không phải là “dữ liệu hóa báo chí” bằng mọi giá, mà là xây dựng một nền báo chí biết làm chủ dữ liệu. Làm chủ dữ liệu nghĩa là có năng lực thu thập, kiểm chứng, phân tích và trình bày dữ liệu. Làm chủ dữ liệu cũng có nghĩa là biết giới hạn đạo đức của việc sử dụng dữ liệu. Không phải dữ liệu nào có được cũng nên khai thác. Không phải xu hướng nào nổi lên trên mạng xã hội cũng đại diện cho lợi ích công chúng. Không phải nội dung nào tạo tương tác cao cũng là nội dung có giá trị xã hội. Báo chí cách mạng càng bước vào môi trường số, càng cần giữ vững nguyên tắc: công nghệ là công cụ, dữ liệu là nguồn lực nhưng lợi ích quốc gia, dân tộc và Nhân dân mới là mục tiêu.

Ảnh minh hoạ

Từ góc nhìn truyền thông chính sách, dữ liệu cần được đặt ở cả ba khâu: trước, trong và sau truyền thông. Trước truyền thông, dữ liệu giúp xác định vấn đề công chúng đang quan tâm, nhóm đối tượng cần tiếp cận và những điểm dễ gây hiểu sai. Trong quá trình truyền thông, dữ liệu giúp lựa chọn thông điệp, kênh truyền tải, cách diễn đạt và hình thức thể hiện phù hợp. Sau truyền thông, dữ liệu giúp đo lường mức độ tiếp nhận, phát hiện phản ứng xã hội và điều chỉnh cách truyền thông kịp thời. Như vậy, dữ liệu không chỉ phục vụ một bài báo riêng lẻ, mà còn phục vụ toàn bộ chu trình chính sách.

Điều này đòi hỏi các cơ quan báo chí phải đầu tư nghiêm túc vào năng lực dữ liệu. Một tòa soạn hiện đại không thể chỉ có phóng viên, biên tập viên và kỹ thuật viên vận hành nền tảng. Cần có tư duy mới về báo chí dữ liệu, phân tích công chúng, quản trị nội dung số, an toàn dữ liệu, xác minh thông tin và đo lường tác động xã hội. Nhà báo trong thời đại mới không nhất thiết phải trở thành kỹ sư dữ liệu, nhưng phải có năng lực đặt câu hỏi với dữ liệu, hiểu giới hạn của dữ liệu và biết biến dữ liệu thành thông tin có ích cho người dân.

Ở chiều ngược lại, dữ liệu cũng không thể thay thế bản lĩnh của người làm báo. Công nghệ có thể gợi ý xu hướng, nhưng không thể thay con người xác định đâu là lợi ích công cộng. Thuật toán có thể đo mức độ quan tâm, nhưng không thể thay thế trách nhiệm chính trị và lương tri nghề nghiệp. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xử lý thông tin, nhưng không thể thay thế sự từng trải, lòng dũng cảm và khả năng cảm nhận đời sống của nhà báo. Chính vì vậy, báo chí trong thời đại số cần kết hợp hai năng lực: năng lực công nghệ hiện đại và phẩm chất nghề nghiệp truyền thống. Một bên giúp báo chí đi nhanh hơn; bên kia giúp báo chí đi đúng hơn.

Thông điệp sâu xa từ việc nâng cao vai trò dữ liệu trong báo chí không chỉ nằm ở đổi mới phương thức làm nghề. Đó còn là yêu cầu xây dựng một nền truyền thông chính sách có trách nhiệm hơn, minh bạch hơn và thuyết phục hơn. Trong một xã hội đang chuyển động nhanh, niềm tin không thể chỉ được kêu gọi bằng khẩu hiệu. Niềm tin cần được xây dựng bằng thông tin chính xác, bằng giải thích có căn cứ, bằng đối thoại chân thành và bằng khả năng phản hồi kịp thời trước những băn khoăn chính đáng của người dân. Dữ liệu, nếu được sử dụng đúng, có thể trở thành nền móng cho quá trình đó.

Tháng Báo chí là dịp để tôn vinh truyền thống, nhưng cũng là thời điểm để nhìn về tương lai với một tinh thần rất thực tế: báo chí muốn giữ vai trò trung tâm trong đời sống thông tin thì phải nâng cấp năng lực của mình. Không thể bảo vệ sự thật bằng phương pháp cũ trong một môi trường thông tin đã thay đổi căn bản. Không thể truyền thông chính sách hiệu quả nếu không hiểu công chúng bằng dữ liệu. Không thể định hướng dư luận nếu chính báo chí không làm chủ được dòng chảy dữ liệu đang định hình nhận thức xã hội từng ngày.

Dữ liệu vì thế không phải là câu chuyện kỹ thuật bên lề. Dữ liệu là vấn đề chiến lược của báo chí hiện đại. Nó liên quan đến chất lượng thông tin, hiệu quả truyền thông chính sách, năng lực quản trị xã hội và niềm tin của Nhân dân. Khi báo chí biết làm chủ dữ liệu, báo chí không chỉ thích ứng với thời đại số, mà còn có thể chủ động kiến tạo một không gian thông tin lành mạnh, chính xác và có trách nhiệm hơn.

Trong kỷ nguyên số, ai làm chủ dữ liệu sẽ có khả năng làm chủ thông tin. Nhưng với báo chí cách mạng Việt Nam, làm chủ dữ liệu không phải để chạy theo quyền lực của công nghệ, mà để phụng sự tốt hơn cho Tổ quốc và Nhân dân. Dữ liệu phải trở thành ánh sáng soi rõ sự thật, cây cầu nối chính sách với đời sống và nền tảng để báo chí tiếp tục giữ vững vai trò tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa và thông tin.

Đó là con đường để báo chí cách mạng Việt Nam vừa trung thành với giá trị cốt lõi của mình, vừa đủ năng lực bước vào tương lai: bản lĩnh hơn trong bảo vệ sự thật, sắc bén hơn trong phân tích chính sách, nhân văn hơn trong phục vụ công chúng và vững vàng hơn giữa biển dữ liệu mênh mông của thời đại số.